Sprzed tysiąca lat

Treść

Rozmowa z dr. Januszem Góreckim, archeologiem z Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy

Na prezentowanej w Zamku Lubomirskich w Stalowej Woli wystawie "Ostrów Lednicki w państwie pierwszych Piastów" znalazły się niezwykłe, pochodzące sprzed tysiąca lat zabytki z zarania naszej państwowości - niektóre po raz pierwszy pokazywane są poza lednickim muzeum.
- Eksponatów o wyjątkowej klasie artystycznej i warsztatowej przywiezionych z Lednicy jest około 300. Ten zestaw zabytków bardzo rzadko opuszcza naszą placówkę ze względu na swoją ogromną wartość naukową i materialną. Mamy tu do czynienia z jednym z najcenniejszych zespołów przedmiotów kultu chrześcijańskiego z około 1000 r. oraz z największym w Europie Środkowej zbiorem przedmiotów uzbrojenia, porównywalnymi z najlepszymi kolekcjami na Rusi i zbiorami ottońskimi.

Jakie są program i idea wystawy?
- Na wystawie przedstawiamy dzieje, które łączą się z początkami państwa polskiego, a następnie wyspę lednicką w odniesieniu do kontekstu ogólnego. W związku z tym w ekspozycji pałacu lednickiego przedstawiamy trzy elementy łączące się z powstaniem państwa polskiego: system organizacji tego państwa, system związany z wprowadzeniem nowej religii chrześcijańskiej, drużynę książęcą i władców, szczególnie Mieszka I.
Państwo rodziło się z pomocą ognia i miecza, w prawdziwie szekspirowskiej atmosferze - staraliśmy się więc pokazać na tej wystawie ducha tamtych zamierzchłych czasów.

Wystawa rozpoczyna się od przedstawienia topografii wyspy lednickiej i reliktów kamiennej architektury przedromańskiej.
- Jest to zespół dwóch murowanych budowli porównywalnych z najlepszymi realizacjami architektonicznymi nie tylko naszych ziem, ale i Europy. Piękno kamiennej architektury Ostrowa Lednickiego, grodu powstałego na przełomie IX i X w., dokumentują najlepiej zachowane na naszych ziemiach przedromańskie relikty zespołu pałacowego składającego się z kaplicy i dwukondygnacyjnej części reprezentacyjno-mieszkalnej. W tym pałacu miał podobno przyjść na świat Bolesław Chrobry, pierwszy król Polski. Odsłonięto też relikty kościoła wzniesionego zapewne w drugiej połowie X w., jednego z najstarszych kościołów naszych ziem.
Architektura lednicka miała przeogromny wpływ na rozwój architektury polskiej dwóch typów: budowli pałacowych i sakralnych, związanych z Kościołem i kultem. Wawel i zespół jego architektury przedromańskiej to jednak architektura późniejsza od tego, co władca realizował na wyspie lednickiej. Pałacowa kaplica władcy dzięki swej wyszukanej formie architektonicznej oraz stanowi, w jakim zachowała się ta budowla, została uznana za Pomnik Historii Narodowej.
Kolejnym elementem charakterystycznym dla architektury lednickiej były mosty - zachowało się jedno z najdłuższych tego typu urządzeń komunikacyjnych doby X-XI w.

Jakie funkcje spełniał gród lednicki za panowania pierwszych Piastów?
- Ostrów Lednicki był jednym z miejsc, gdzie biło serce ówczesnego państwa, gdzie kształtowała się władza, gdzie książęta i podlegli władzy przyjmowali chrzty, gdzie była doborowa drużyna książęca, skarbiec i biblioteka. System sprawowania rządów polegał na ciągłej podróży władcy - stolica państwa była tam, gdzie był władca. Podróżował z kancelarią, biblioteką; w każdym miejscu pobytu towarzyszyły mu insygnia władzy i skarb - tak działo się do XIII w. Nie wiemy, gdzie Mieszko przyjął chrzest, ale wiadomo, że jednym z miejsc, gdzie przyjmowano chrzest, był Ostrów Lednicki. W kaplicy pałacowej na wyspie są dwa wgłębienia basenów chrzcielnych, pochodzące z najwcześniejszej fazy budowy pałacu, z pierwszej połowy X w.
Na dworze lednickim książę przyjmował ówczesnych władców, również imperatora ottońskiego, który pielgrzymując do Gniezna, do grobu św. Wojciecha, zatrzymał się na Lednicy. Śladem tego faktu jest zabytek, który stanowi wyjątkową ozdobę kolekcji lednickiej - kunsztownie zdobiony bizantyjski pektorał - stauroteka, czyli relikwiarz Krzyża Św., dzieło najwyższej klasy, porównywalny z najlepszymi realizacjami cesarskimi, prawdopodobnie dar Ottona III dla Bolesława Chrobrego. Wspominany przeze mnie zespół sakralny pierwotnie, jak przypuszczamy, mieścił relikwie Drzewa Chrystusowego, stąd jego cenny wymiar, również innych sakraliów i klejnotów deponowanych w tym niewielkim kościele lednickim, który był skarbcem, a także miejscem spoczynku trzeciego pokolenia Piastów, synów Bolesława Chrobrego i dziecięcia książęcego rodu.

Ważnym elementem systemu władzy wczesnopiastowskiej monarchii były pozostające w dyspozycji panującego siły zbrojne oraz doborowa drużyna książęca.
- Lednickie militaria stanowią zbiór około 300 przedmiotów wskazujących na to (jak również cmentarz w otoczeniu Ostrowa Lednickiego), że wśród drużyny książęcej na wyspie znajdował się doborowy oddział szybkiego reagowania wojowników skandynawskich. Dzięki siłom zbrojnym poszerzało się terytorium państwa gnieźnieńskiego i kształtowała monarchia w jej poszerzonych granicach. Już w 1000 r. Bolesław Chrobry tytułował się jako "Princes Poloniae".

W latach 60. XX w. uczeni zainteresowali się także podgrodziem.
- Aby te wszystkie rzeczy, które odnaleziono, tj. sakralia, uzbrojenie, łodzie, narzędzia, przedmioty codziennego użytku, powstawały, potrzebna była ludność do obsługi tych wszystkich zadań. Dzięki badaniom archeologicznym udało nam się odtworzyć siatkę zaludnienia w tamtych czasach. Zaludnienie w okolicach "wyspowego grodu" wielokrotnie przewyższało skalę zaludnienia innych miejsc Wielkopolski, a także Małopolski - głównych terenów tego krystalizującego się około 1000 r. "domu", który pod koniec X w. przybierał już nazwę Polonia.

Dziękuję bardzo za rozmowę.
Alicja Trześniowska
Nasz Dziennik 10-02-2004

Autor: DW